Thursday, September 20, 2007

Αλεξάνδρα Αντωνιάδου

Συμμετοχή και παραγώγη νοήματος: Παρεμβατικές δράσεις στη δημόσια σφαίρα.1

:pictures in low resolution!:Anthology of 12pictures of  my work in low rsolution:ART TAMA ATHENS GR.jpg

Την τελευταία δεκαετία οι καλλιτέχνες στην Ελλάδα δειχνούν ένα συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον για την χρήση του δημόσιου χώρου και την ιδέα μιας τέχνης παρεμβατικής που εσιχωρεί στην καθημερινή ζωή. Οι συνθήκες θέασης του έργου τέχνης, καθώς και η συμμετοχή ενός διαφορετικού κοινού έχουν βρεθεί στο κέντρο των αναζητήσεων πολλών καλλιτεχνύν και επιμελητών. Ο όρος παρέμβαση σε σχέση με την τέχνη αναφέρεται σε μια διαδικασία συνεύρεσης τέχνης και κοινού που προσφέρει τη δημιουργία ενός πεδίου δράσης και αλληλεπίδρασης με σκοπό την πρόκληση ποικίλλων σχέσεων και την παραγωγή πολυδιάστατων νοημάτων. Σκοπός αυτής της εργασίας είναι να εξετάσει τις διαφορετικές εκδοχές και έννοιες της καλλιτεχνικής παρέμβασης στο δημόσιο, και οχι μόνο, χώρο και να διαπραγματευτεί το ρόλο και τις μορφές της συμμετοχής στην παραγωγή του έργου τέχνης.

  1. Χαρτογραφώντας τις πρακτίκες της καλλιτεχνικής παρέμβασης: Ζητήματα τόπου και ταυτότητας

Το 2005 η ομάδα Locus Athens οργάνωσε την έκθεση ‘7 perfromances & Μια Συζήτηση’, στην οποία συμμετείχαν επτά νέοι έλληνες καλλιτέχνες. Σε διάστημα δύο εβδομάδων ζητήθηκε απο κάθε καλλιτέχνη να πραγματοποιήσει μια performance σε χρόνο και χώρο που θα διάλεγε ο ίδιος. Ένας απο τους στόχους της Locus Athens ήταν να διαπραγματευτεί την ιδέα μιας ανοιχτής έκθεσης που θα διέφευγε τα όρια της γκαλερί και τους περιορισμούς του μουσειακού χώρου και θα εξαπλωνόταν στην ευρύτερη πόλη της Αθήνας μετατρέποντας τη σε έναν εναλλακτικό χώρο τέχνης (Locus Athens 2005).

:::Basdekis1lr copy.jpg

Η Ευαγγελία Μπασδέκη, μια απο τις συμμετέχουσες καλλιτέχνιδες, πραγματοποίησε μια δράση με τίτλο Tama Art κατά την οποία εκτέλεσε μια πορεία-προσκύνημα με σκοπό την ολοκλήρωση ενός τάματος. Η λέξη ‘τάμα΄ στην ελληνική γλώσσα αναφέρετε σε ενα είδος δεσμευτικού όρκου που δίνει κάποιος σε ενα θρησκευτικό πρόσωπο, ώστε να πραγματοποήσει την επιθυμία του ή να γιατρευτεί. Ο πιο δημοφιλής τόπος προσκυνήματος στην Ελλάδα είναι η εκκλησία της Παναγίας της Τήνου, η οποία προσελκύει πολλούς πιστούς που είναι πρόθυμοι να μετατρέψουν το σώμα τους σε ένα δημόσιο θέαμα οδύνης, καλύπτοντας την απόσταση απο το λιμάνι ως την εκκλησία της Παναγίας στηριζόμενοι στα χέρια και τα γόνατα, εκφράζοντας με αυτό τον τρόπο την ευγνωμοσύνη τους. Καθώς το τραχύ μονοπάτι προκαλούσε χτυπήματα και αιμοραγία στα γόνατα, έχει τοποθετηθεί ένα μακρύ κόκκινο χαλί που ενώνει το λιμάνι με την εκκλησία. Οι προσκυνητές αφήνουν την προσφορά τους, που συνήθως περιέχει αναπαραστάσεις των επιθυμιών τους (για παράδειγμα την εικόνα ενός παιδιού ή ομοιώματα πασχόντων μελών), στη διάσημη εικόνα της Παναγίας η οποία θεωρείται θαυματουργή. Με αυτόν τον τρόπο το τάμα τους ολοκληρώνεται μέσα απο μια οξύμωρη διαδικασία προσφοράς και δωροδοκίας ταυτόχρονα.

:::PHOTO_TSAKIRIS_009 copy.JPG

     Μέσα απο τη σημειολογία του τάματος γίνεται φανερό οτι η performance της Μπασδέκη ήταν αναπόφευκτα φορτισμένη με κάποιου είδους θρησκευτική πνευματικότητα για όσους ήταν εξοικειωμένοι με τη συγκεκριμένη διαδικασία. Ξεκινώντας απο την οδο Μιχαλακοπούλου στο κέντρο της Αθήνας, κατέληξε μπουσουλώντας στην είσοδο του Μεγάρου Μουσικής, το οποίο στέγαζε το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης. Χρειάστηκε να ζητήσει άδεια για την εισόδο της στο μουσείο απο τους φύλακες ασφάλειας, καθώς δεν είχε προηγηθεί κάποια ενημέρωση προς το μουσείο. Της επιτράπηκε η είσοδος, αλλά απαγορέυτηκε οποιαδήποτε μορφή κάλυψης της performance. Προκαλώντας το ενδιαφέρον όχι μόνο των περαστικών, αλλά και του κοινού ενός μουσείου σύγχρονης τέχνης, κατέβηκε τα σκαλιά και παρέμεινε γονατιστή, σε στάση προσευχής, έξω απο την είσοδο της προσωρινής έκθεσης του μουσείου για είκοσι λεπτά. Όπως η ίδια σχολιάζει, ‘’οι άνθρωποι ήταν ήσυχοι, όπως στην εκκλησία, σε όλη τη διάρκεια της δράσης και στο τέλος πραγματικά ενθουσιασμένοι’’2

Εικ. 1. Ευαγγελία Μπασδέκη, ΤΑΜΑ ΑRT, 2005, Αθήνα. Παραχώρηση της καλλιτέχνιδας.

:::art tama bristol.jpg

Οι θεατές που γνώριζαν την καλλιτεχνική υπόσταση της συγκεκριμένης δράσης την ακολούθησαν σιωπηλά, διακατεχόμενοι από μια αίσθηση ευσέβειας, ενώ οι περαστικοί έδειχναν έκπληκτοι και ανήσυχοι με το συγκεκριμένο θέαμα και ρωτούσαν τι συμβαίνει, γιατί αυτή η γυναίκα περπατάει στα γόνατα και αν είναι καλά. Αφού ενημερώνονταν για την καλλιτεχνική φύση του συμβάντος, κάποιοι διάλεγαν να συμμετάσχουν στη σιωπηλή πορεία, απο περιέργεια ίσως, ενώ άλλοι συνέχιζαν την πορεία τους αφού είχαν λάβει τις επεξηγήσεις των ειδικών περί τέχνης. Αξίζει να τονιστεί η αποδοχή αυτής της πράξης ως έργου τέχνης ακόμα και από το τυχαίο, μη ειδικό κοινό. Η επεξήγηση που έλαβαν φάνηκε θεμιτή και ανταποκρινόμενη στις προσδοκίες τους αντί για παράλογη ή ανησυχητική. Μέσα στο μουσείο η καλλιτέχνιδα απόκτησε ένα δεύτερο κοινό, το οποίο έγινε μάρτυρας  κατ’ ανάγκη. Διερωτώμενο αρχικά εάν η δράση αυτή ήταν μέρος της έκθεσης του μουσείου ή όχι, την αποδέχτηκε τελικά αμέσως, καθώς φαίνεται πως οτιδήποτε λαμβάνει χώρα στο έδαφος ενός θεσμοθετημένου ιδρύματος τέχνης είναι κατ΄ επέκταση τέχνη.

:::Still 21.jpg

Η καλλιτέχνιδα πραγματοποίησε την ίδια δράση και στην Αγγλία στο Bristol κάλυψε με τον ίδιο τρόπο την απόσταση από τον καθεδρικό ναό της πόλης έως την γκαλερί Arnolfini. Ενώ η δράση είχε σχεδιατεί και εκτελεστεί με τον ίδιο τρόπο και στις δύο τοποθεσίες, η εμπειρία και, κατά συνέπεια, η διαδικασία του έργου ήταν ολοκληρωτικά διαφορετικές τόσο για τους συμμετέχοντες, όσο και για την ίδια. Το περιεχόμενο και το νόημα της δράσης αναπόφευκτα άλλαξε δεδομένου του νέου συγκειμένου: μπροστά σε ένα κοινό που δεν γνώριζε το νόημα της ελληνικής λέξης ‘’τάμα’’, ούτε το συσχετισμό της με τα θρησκευτικά δρώμενα, η ίδια πράξη μετουσιώθηκε σε κάτι καινούριο. Η σχέση ανάμεσα στο άντικείμενο’ της τέχνης και στο δέκτη εξατομικεύεται και η συνακόλουθη αίσθηση της οξυμένης αλληλεξάρτησης του καλλιτέχνη και του θεατή-συμμετέχοντα επηρεάζει την πολύπλοκα ευμετάβλητη συγχώνευση των δύο μερών. Όπως τονίζει η Amelia Jones,  ‘’η τέχνη του σώματος (body Art) προτείνει το αντικείμενο της τέχνης ως έναν τόπο οπού η υποδοχή και η παραγωγή συναντιούνται: έναν τόπο διυποκειμενικότητας. Η τέχνη του σώματος επιβεβαιώνει ό,τι μας έχουν διδάξει η φαινομενολόγια και η ψυχανάλυση: πως το υποκείμενο σημαίνει πάντα σε σχέση με τους άλλους και πως ο τόπος της ταυτόητας βρίσκεται πάντα αλλού’’ (Jones, 1998: 14)3.

Εικ. 2. Ευαγγελία Μπασδέκη, ΤΑΜΑ ΑΡΤ , 2008, Arnolfini Γκαλερί, Bristol, U.K. Παραχώρηση της καλλιτέχνιδας.

:::Still 45.jpg

Όταν η Μπασδέκη παρουσίασε τη δράση στο Bristol, η διάδραση με το νέο κοινό απόκτησε καινούρια χροιά και ποιότητα. Το ιερό αίσθημα του ελληνικού κοινού απουσίαζε. Ο παράγοντας της τύχης άσκησε επίσης καθοριστική επίδραση στην εκτέλεση της δράσης. Περνώντας έξω απο μια παμπ η συμπεριφορά κάποιων ατόμων έγινε ιδιαίτερα ενοχλητική, προσβλητική και βιαίη, ώστε οι εργαζόμενοι της γκαλερί αναγκάστηκαν να επέμβουν για να βοηθήσουν την καλλιτέχνιδα να συνεχίσει την performance, όπως είχε σχεδιαστεί. Φτάνοντας στην γκαλερί, κάθισε στη στάση προσευχής σε απόλυτη ησυχία για περίπου είκοσι λεπτά.

:17465l.jpg

Η καλλιτέχνιδα παρωδεί το αντικείμενο της τέχνης παρουσιάζοντας τον ίδιο τον εαυτό της ως μουσειακό έκθεμα και πολύτιμο εμπορικό αγαθό. Προσπαθεί να δείξει τη διάθεση της να κάνει τα πάντα για να γίνει και η ίδια μέρος του μουσειακού χώρου. Θέτει ερωτήματα σχετικά με τη θέση, την κοινωνική υπόσταση και το ρόλο του καλλιτέχνη στη σύγχρονη κοινωνία, τη συμμετοχή του σε αυτή και τη δύναμη της εξουσιαστικής επίδρασης του έργου τέχνης στο κοινό. Η χρήση και η ερμηνεία του τάματος είναι ειρωνική και αποκαλύπτει την αγωνία της να γίνει αποδεκτή απο τους κυρίαρχους καλλιτεχνικούς θεσμούς.    Οι θεατές γίνονται συμμετέχοντες στην κατασκευή του νοήματος και μια πολυσύνθετη εναλλαγή παραγωγής και υποδοχής της τέχνης διευκολύνεται και διαμορφώνεται απο την ίδια την ιδιαίτεροτητα του συνόλου των υποκειμένων που συμμετέχουν σε αυτήν την επικοδομητική ανταλλαγή. Είναι ενδιαφέρον ωστόσο ότι η Αμερικανική πρεσβεία που βρίσκεται στη Λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας δεν αποτέλεσε στόχο για την καλλιτέχνιδα. Όπως είναι γνωστό, όλη η δραστηριιότητα κοντά στην περιόχη καταγράφεται μέσω δορυφόρου, έτσι η δράση της θα μπορούσε να είχε αποκτήσει διαφορετική σημασία.

Απο το βιβλίο ‘Performance Now V.1: Επιτελεστικές πρακτικές στην τέχνη και δράσεις in situ’.

Αυγητίδου Αγγελική, Βαμβακίδου Ιφιγένεια

Εκδοτικός Όμιλος ΙΩΝ

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here